4

دونیا دیللری بؤلوملری

دونیا دیللری ، دیلچی عالیملری باخیمیندان دؤرد قوروپا بؤلونور :
  1:تک هیجالی
  2:تحلیلی
  3:قالبی
  4:التصافی یا پیوندی

تک هیجالی دیللر: او دیللره دئیللرکی ، او دیلده کؤک سؤزلر اؤزلرینه شکیلچی گؤتورمه ییرلر و هر بیر فعل و سؤز ، موختلیف تک هیجالی سؤزلردن تشکیل اولونور.
مثلا دیلیمیزده صرف اولونان : "گَلیرَم ، گَلیرسَن ، گَلیر" فعلی بو دیللرده " من گَل ، سن گَل ، او گَل " کیمی صرف اولونور و شکیلچی گؤتورمه ییر.  تک هیجالی دیللرایچیندن : چین ، تبّت و آسیانین جنوب شرق دیللرینی میثال گتیرمک اولار.

تحلیلی دیللر: بو دیللره (هیند-آوروپایی) دیللرده دئییلر. تحلیلی دیللرین کؤکو اون شکیلچی (پیشوند) و سون شکیلچی (پسوند) گؤتوره رک اونون فعل کؤکلری سؤزلری صرف اولوناندا بعضی زامانلاردا دَییشیلیر و بو دَییشیلمه هئچ بیر قایدا قانونا باغلی دئییل : مثلا تحلیلی قوروپوندا اولان فارس دیلینده "پخت" کؤکوندن "پختم" و "می پزم" سؤزلری دوزلَیرکی ، ایکینجی سؤزده کوک دَییشیلیر و "پز" اولور؛ و یا اینگیلیس دیلینده "Go" کؤکلو فعلدن ، کئچمیش زاماندا "Went" فعلی یارانیب و اصلی کؤک تام شکیلده دَییشیر.
اولو دیللردن ، اسکی فارس (فرس) ، پهلوی ، . یئنی جانلی دیللردن هیندی ، پشتو ، فارسی ، کوردی ، ائرمنی ، روسی و عمومیتله آوروپا دیللری تحلیلی دیللرقوروپوندادیر.

قالبی دیللر: بودیللره (سامی) دیللرده دئییلیر؛ قالبی دیللرده سؤزون کؤکو موختلیف قالیب لرده صرف اولونور و صرف اولونان زامان کؤک سؤزلرین عنصرلری بیر-بیریندن آیریلارکن آرادان گئتمه ییرلر ، مثلا "عمل" کؤکوندن دوزه لن "عامل" ، "معمول" ، "مستعمل" سرزلرینده "ع" ، "م" ، "ل" عنصرلری هر یئرده اؤز وارلیقلارینی ساخلامیشلار.
اسکی و اؤلو دیللردن : آرامی ، بابلی ، اَکِدی ، ویئنی و جانلی دیللردن عربی ، عِبری ، آشوری دیللر سیراسیندادیر.

التصافی دیللر: بو دیللر "اورال-آلتاییک" دیللری ده دئییلیر.بودیللرین کرکلری اون شکیلچی گؤتورمه ییرویالنیزسون شکیلچی گؤتورور.
مثلا تورک دیلی نین "گؤرمک" مصدرینده "گؤر" سؤزو کؤکدور، بو کؤکه شکیلچیلرآرتیرماقلا هم یئنی سؤزلر دوزَلتمک اولارو هم موختلیف زامانلاردا صرف اولونا بیلر، مثلا "گؤز" کؤکونه "ونتو" شکیلچی سی آرتیرماقلا "گؤرونتو" سؤزو دوزلَییر، عین حالدا بو فعل موختلیف زامانلاردا صرف اولونارکن اونون کؤکو همشه ثابیت قالیر و هئچ واخت دییشیلمه ییر؛ مثلا : بو فعلین صرفی، دیلمیزین چئشیتلی زامانلاریندا بئله اولور:

شهودی کئچمیش (ماضی مطلق)
گؤردوم
گؤردون
گؤردو
گؤردوک
گؤردونوز
گؤردولر

ایندیکی زامان (حال)
گؤرورَم
گؤرورسَن
گؤرور
گؤروروک
گؤرورسونوز
گؤرورلر

قطعی گله جک زامان (آینده مطلق)
گؤره جه یم
گؤره جَکسن
گؤره جَک
گؤره جه ییک
گؤره جک سینیز
گؤره جکلر

"گؤر" کؤکو بو اوچ زاماندا صرف اولونارکن دَسسشمه دی و باشقا زامانلاردا دا هئچ واخت دَییشمز. اسکی دیللردن سومئر، ایلام ، اورارتو و ماننا دیللری؛ و یئنی و جانلی دیللردن تورک ، فنلاند، کره، مَجار، و مَنچور دیللری التصافی دیللر قوروپوندادیر.

مشخصات زبان ترکی

زبانهای اورال-آلتاییک مانند ترکی با مشخصات زیر از زبانهای هندو اروپایی نظیر زبان فارسی متمایز می شوند:
1- در بین صداهای کلمات هم آهنگی اصوات موجود است.
2- در این زبانها جنس و حرف تعریف موجود نیست.
3- صرف به وسیله اضافه کردن پسوند انجام می شود (آپار+دیم ، آپار+دین ،….).
4- در صرف اسماء پسوند ملکی به کار می رود (آپار+دیغیم).
5- اشکال افعال غنی و متنوع است.
6- حرف جر بعد از کلمه می آید (ائودن=از خانه).
7- صفات قبل ازاسماء می آیند(گؤزل قیز).
8- بعد از اعداد علامت جمع بکار نمی رود.
9- مقایسه با مفعول منه انجام می گیرد (من دن اوجا).
10- برای فعل معین به جای داشتن از فعل بودن (ایمک) استفاده می شود.
11- پسوند سئوال موجود است(گلدین می؟).
12- به جای حرف ربط از اشکال فعل استفاده می شود(گئتدییم یئر= جایی که رفتم – که به غلط بعضاً می گوییم او یئر کی گئتدیم).

تاریخ  بویو تورک ألیفبالاری

تورکلر أن قدیم دؤورلردن موختلیف یئرلرده یاشاییبلار. بیزه بللی اولان فاکتلار گؤستریر کی، سون اؤچ مین ایلده ، تورکلر آسیانین أن اوزاق شیمال شرق ساحیلریندن – ساکیت اوکیانین ساحیلریندن  توتموش اوروپانین مرکزینه قدرو جنوبدان آفریقانین شیمال ساحه لرینه قدر بؤیوک بیر أراضیده مسکن سالیب یاشامیشلار.اونلارین  بئله بیرگئنیش أراضیده یاشاماقلارینا باخمیاراق  حیات و معیشتلرینده و هابئله عادت و عنعنه لرینده بیر چوخ اورتاق جهتلری وار. بو اورتاقلیق دیلده او قدر گوجلودور کی، دیلچیلیکده اونلاری جغرافی علامتلره گؤره بیر-بیریندن فرقلندیریرلر. طبیعیدیر کی، بئله بیر گئنیش  أراضیده یاشایان تورکلر دین باخیمیندان واحید بیر دینه ایناماقلاری چوخ ایناندیریجی و مومکون اولا بیلمز. ائله بونا گؤره دیر کِی، تورکلر یالنیز دینلرینه گؤره بیر-بیرلریندن فرقلنیرلر. تورکلر بوتون دینلره قولوق ائدیر و اونلارین آرالاریندا یهودی ، بودیست، کونفئسیوسچو، مسیحی، مسلمان و باشقا دینلره اینانلار تاریخ بویو اولوب و بو گون ده بو وضعیت موؤجودور.

تورکلر تاریخ بویو موختلیف دینلره قوللوق ائتدیکلری اوچون موختلیف یازی سیستملریندن ایستیفاده ائدیبلر. بونلارین بعضیلری أسکیلشسه ده بیر چوخو مثلن عرب، لاتین،ایسلاو خطلری بو گون ده ایشلکدیر. تاریخی سندلر گؤستریر کی، تورکلر آشاغیداکی یازی و خطلردن ایستسفاده ائدیبلر:

1- اورخون – یئنی سئی یازیسی: میلادین 4-5 نجی عصیرلریندن 9-10 نجو عصیرلره قدر ایشلک اولان بو یازیدا بیر چوخ آبیده لر ده تاپیلیبدیر.أسکی یئنیسئی تورکلری و قیرقیزلارین و کؤک تورکلرین مالی اولان بوألیفبا اوروپانین رونruniform یازیلارینا اوخشادیغی اوچون رون آدلانیبدیر.38 ایشاردن عیبارت اولان بو خط فونئتیک سیستئملیدیر.

2- اویغور ألیفباسی: بو یازی سیستئمی 8-14 نجو عصیلرده ایشله نیبدیر. اونون أن گؤزل نومونه لرینی تورفان آبیده لری ، بوداچی و مانیچی یازیلاریندا گؤرمک اولار. "قوتادقوبیلیک"–ین اویغور و عرب ألیفباسیندا اولان نسخه لری بیزه چاتیبدیر.

3- سوغد ی ألیفباسی:8-11 نجی عصیرلره عاید اولان آبیده لرده بو ألیفبایا راستلاشیریق. متینلرین چوخو بودا  دینی یازیلاریدیر. 22 ایشاردن عیبارتدیرو ساغدان سولا یازیلیر.بو ألیفبا آرامی ألیفبادان آلینیبدیر.

4- چین یازیسی: بو ألیفبادا یازیلارین سایی آز اولسا دا  8-نجی عصیرلره عاید اولان متینلر ألده واردیر. اونون أساسی ایدوقرافیک سیستئم اولدوغو اوچون تورکلر اونو یاخشی قارشیلاماییبلارو آز مدتده ایشلک اولوبدور.

5- تیبت یازیسی: 7-10 نجو عصیرلرده آرا-سیرا تورکلر طرفیندن یالنیز بودا  متینلرینده ایشله نیبدیر. هیند ألیفباسی أساسیندا یارانان بو یازی سیستئمینین 35 حرفی و 97 هجالی شکلی  اولوبدور.أساسن هجا سیستئمینده اولدوغو اوچون تورک دیللرینه اویغون دئییل.

6- براهمنی یازیسی: 8-11 نجی عصیرلرده  بودا  دینی و علمی یازیلاریندا ایشله نیبدیر.هیند ألیفباسینین شیمال قولوندان یارانان بو ألیفبادا 13 سسلی و 43 سسیز ایشاره واردیر.توخار ألیفباسینا اوخشاییر و أساس سیستئمی هئجادیر یعنی هرایشاره  بیر هئجانی گؤستریر.

7- پاسئپا یازیسی: قوبلای قاان طرفیندن موغولیستان و چینه دعوت اولونان لاما(روحانی لقبی) پاسئپا طرفیندن یارانان بو یازی 1272-1310 نجو ایلرده  موغول و بیر نئچه تورک متینلرینده ایشله نیبدیر. تیبت یازیسی أساسیندا یارانان بو ألیفبادا 44 هئجا سیستئملی ایشاره وار.

8- مانی یازیسی: بو ألیفبایا  8-11 نجی عصیرلرده تورک مانی یازیلاریندا راستلاشیریق. متینلرین چوخو( اویغور) تورک دیلینده دیر.سوریانی ألیفباسی أساسیندا یارانان بو ألیفبادا 36 ایشاره مؤوجودور و ساغدان سولا یازیلیر. سوریانی ألیفباسیندا یالنیز 22 ایشاره وار. بو ألیفبا أساسن اویغور ألیفباسی ساییلیرنئجه کی، اورحون یازیلاری أسکی تورکلرین یازیسی حیساب اولونور.  

9- نستوری – سوریانی ألیفباسی:8-11 نجی عصیرلرده آز-چوخ ایشله نیبدیر.دینی میسییونرلر طرفیندن اورتا آسیایا آپاریلان بو ألیفبادا مسیحی- اویغور متینلر و قبیرداشلاری اوزرینده (سمیرجه ده) گؤرونور.سسیز سیستئملی اولان بو ألیفبا ساغدان سولا یازیلیر و یالنیز 22 ایشاردن عیبارتدیر و تورک دیلینه اویغون دئییل.

10- عیبرانی (عیبری) یازیسی: ایسلامدان اؤنجه خزر تورکلرینین أساس ألیفباسی اولوبدور. سونرالار یهودیلشمیش آزاک – کیریم تورکلری طرفیندن ایشله نیبدیر. بو گون ده شرقی اوروپادا سپه لنمیش کاراییم  تورکلری طرفیندن دینی دستورلاری اوچون ایشله نیلیر. شرقی اوروپادان ایسراییله  کؤچن یهودیلرین آراسیندا دا گؤرونمکده دیر.  22 ایشاردن  عیبارت اولان عیبرانی ایشاره لری   تورک دیلینه اویغون اولماق اوچون علاوه ایشاره لردن (دیاکریتیک ایشاره لردن) یارارلانیبدیر.ساغدان سولا یازیلیر.

11- پئچئنئک یازیسی: 9-10 نجو عصیرلرده ایشله نیبدیر. مجاریستاندا تاپیلان أشیالارین اوزرینده (آتیلا دفینه سی آدلانان) گؤرونور. اورحون- یئنیسئی ألیفباسی أساسیندا یارانیبدیر.ساغدان سولا یازیلیر.

12- کومان یازیسی: 13-14 نجو عصیرلردن مسیحی لشمیش  قیپچاق کومانلاری طرفیندن ایشله نیبدیر. بو ألیفبادا اولان أن مشهور آبیده "Codex Cumanicus" (کومانلارین دینی دستورلاری) آدلانیر و بو گون ایتالیانین سان مارکو کیتابخاناسیندا ساخلانیلیر. لاتین ألیفبانین أساسیندا یارانیبدیرو تورک سسلری اوچون خصوصی ایشاره لری وار. تورکلرین ایلک لاتین قرافیکی ساییلمالیدیر.

13- یونان ألیفباسی: کارامان تورکلری طرفیندن 14-20 نجی عصیرلرده تورکییه ده ایشله نیبدیر.24 ایشاردن عیبارت اولان بویازی سیستئمی  ساغدان سولا یازیلیر.تورک سسلرینه خصوصی ایشاره لر ایجاد اولونوبدور.

14- ائرمنی ألیفباسی: أساسن اوکرایینده یاشایان قیپچاق تورکلری طرفیندن ایشله نیبدیر.14-20 نجی عصیرلرده تورکییه ده و باشقا یئرلرده یاشایان ائرمنی تورکلری اوندان ایستیفاده ائتمیشلر.38 ایشاردن عیبارت اولان بو یازی ساغدان سولا یازیلیر.بو سیستئمده ساغیر ن سسی اوچون خصوصی ایشاره  ایجاد اولونوبدور.

15- ایبر ألیفباسی: ائرمنی ألیفباسینا اوخشایان بو ألیفبادا گورجوستان أراضیسینده یاشایان تورکلر(مئسخئت تورکلری) طرفیندن ایشله نیبدیر.

16- ایسلاو ألیفباسی: کئچمیش شوروی أراضیسینده یاشایان تورکلرین أساس یازی سیستئمیدیر. بو گون ده بیر چوخ تورکلر ، او جمله دن تاتارلار، باشقورتلار، چوواشلارو سایر طرفیندن ایشله نیلیر. 1990-نجی ایلدن بو یانا بعضی تورک توپلولوقلار باشقا ألیفبالاری  قبول ائدیبلر.

17- ایسلاو-لاتین ألیفباسی: بو ألیفبا سیستئمی 20-نجی عصرین أووللرینده بعضی تورک توپلوملاری اوچون تطبیق اولونموشدور. آذربایجان دیلی اوچون ده تطبیق اولونموشدور. سونرالار بیر چوخلاری بو ألیفبانی بوراخیرلار و ایسلاوا گؤچورلر.

18- لاتین ألیفباسی: اورتا عصیرلردن بو گونه قدر ایشله نیبدیر. بو گون عرب ألیفباسی ایله یاناشی تورکلرین أساس یازی سیستئمی ساییلیر. لاتین ألیفباسیندا اولمایان و تورک دیللرینه مخصوص اولان سسلر اوچون علاوه ایشاره لرین کومکی ایله خصوصی ایشاره لر یارادیلیبدیر.

19- عرب ألیفباسی: مین ایلدن آرتیق بیر دؤورده تورک دیللری اوچون أساس یازی سیستئمی اولوب و مینلرله تاریخی آبیدسی وار.آذربایجانلیلارین أن دیرلی آبیدسی اولان " کیتاب دده قورقود" 446  هجری ایلینده بو ألیفبا ایله ایلک دفعه یازییا گؤچورولوبدور. ایسلام  دؤورون  ایلک ایللریندن بو گونه قدر ایشله نیلیر. عرب ألیفباسی سسیز سیستئمه مالکدیر و عرب دیلی اوچون سامی یازیسیندان یارانیبدیر.

عرب ألیفباسی 20-نجی عصرین أووللرینه قدر اولدوغو کیمی ایشله نیبدیر. همین دؤورده بو ألیفبانی تورک دیللری اوچون تطبیق ائتمک مئیلی کوجله نیر. تورک دیللرینده 9 سسلی فونئمین اولماسی و عرب ألیفباسینین یالنیز اؤچ حرکه سی (ضمه،فتحه و کسره) یازماغی چتینلشدیریر. 19-نجو عصرین سونلاریندا دیلچیلییین اینکیشافی و کوجلنمه سی نتیجه سینده  یازی ایصلاحاتی نظریه سی اورتایا آتیلیر. شرقین بؤیؤک متفکری میرزا فتحعلی آخوندزاده عرب ألیفباسینین تورک دیللری اوچون چاتمامازلیقلارینی باشا دوشور و اونون ایصلاح ائتمک فیکرینه دوشور. او، سونرالار عرب ألیفباسینی کؤکدن دییشمه یه جهد ائدیر. بؤتون اورتا آسیادا یاشایان و مسلمان اولان تورکلری طرفیندن بئله یازی  ایصلاحاتی اونه چکیلیر. دوداق سسلری اوچون خصوصی ایشاره لره ائحتیاج حیس اولونور. بئله لیکله تارتالار،اوزبکلر،قازاخلارو باشقا تورکلر علاوه ایشاره لرین آرتیمی ایله یازیب اوخوماغی راحاتلاشدیرماق اوچون بؤیوک آددیملار آتیرلار. ایراندا دا ایسلام اینقلابیندان سونرا  باشقا تورکلرین گئتدییی یولو قارماقاریشیق صورتده یئرینه  یئتیریریک.  آشاغیداکی جدولده 1850-1930 نجی ایللرده تطبیق اولونان ایشاره لری تقدیم ائدیریک:

 

دیللر و سسلر	o	ö	u	ü	ı	i	e	ə	a	v
آذربایجانجا	او-و	او-و	او-و	او	ی	ی	اِ	اَ	آ	و
باشقورتجا	ئوُ-وُ	ئوُ-وُ	ئو-و	ئو-و	ﺌ	ی	ئـ		ئا-ا	ﯞ
قازاخجا	و	ﺅ	ﯞ	ﯗ	ﺉ	ی	ه		ا	و
قاراقالپاقجا	و	ﯗ	و	ﯞ	ﻱ	ی	ه- ـه	ه	ا	و
قاراچای-بالگار	ٓو	ﯙ	و	ﯢ	ی	ی	ئه		ا	وه
قیرقیزجا	و	ﺅ	و	ﺅ	ی	ی	ه		آ	و
کریم- تاتارجا	او- و	اۏ	اۆ-ۆ	اﯢ-ﯢ	ای	ای	ـه		آ-ا	و
قوموقجا	آو	اۊ	او-و	اۏ-ۏ	ای	ای	ه - ـه		ا	ﯞ
تاتارجا	او-و	اﯗ-ﯗ	او	اﯘ	ایُ	ای	ـه	ه	ا	ﯞ
تورکمنجه	او	اﯗ	او	اﯗ	ای	ی	ه	أ	آ	و
اوزبکجه	ئو-و	ﺋﯘ	اُ	ﯗ	ئـ- اِ	ی	ه		ئا	ﯢ
اویغورجا	ئو	ئو	ئوُ	ئوُ	ی	ی	ه		ئا-ا	و

 

یوخاریداکی  جدول گؤستریر کی، ألیفبانی ایصلاح ائتمک تشبوثو ایللر بویو دوام ائتمیش و چوخ گرگین و پرابلملی اولموشدور.

بو گون ایملا قایدارینی تنظیم ائتمک و استاندارد بیر ایشاره سیستئمینه چاتماق دیلیمیزین أن واجیب مسأله لریندن بیری ساییلیر. بو ایشی ساهمانلاماق اوچون ایکی آددیم آتماق لازیمدیر:

1- دوغما سؤزلریمیزی یازماق اوچون دوغرو و ثابیتلشمیش قایدالاری یاراتماق؛

2- فارسجا و عربجه  آلینما سوزلرینین  یازیلما قایدالارینی دیلمیزین قانونلاری أساسیندا استاندارد و عوموم کوتله سوییه سینده تنظیم ائتمک.

بیرینجی آددیم اوچون دوغما سؤزلریمیزی یازیدا گؤسترمک اوچون واحید ایشاره لرین سئچیلمه سی و تثبیتی واجیبدیر. یوخاریداکی جدول گؤستریر کی، بو ایشاره لردن یارارلانماق قدیم بیر تاریخه مالیکدیر و هئچ کس بو مئتودو و یولو اؤز آدینا یازدیرا بیلمز. بئله ایشاره لردن ایستیفاده ائتمک اوچون دیلیمیزین آهنگ قانونونو نظرده آلماق چوخ واجیبدیر. بیزیم دیلده سسلیلر آشاغیداکی نظم أساسیندا سؤزلریمیزده گلیرلر:

اگر بیرینجی هجادا  a  اولسا اوندان سونرا   a   یا  دا   ı    گلیرمیثال: یاخا- یاخین

اگر بیرینجی هجادا  ı   اولسا اوندان سونرا  a   یا  دا   ı    گلیرمیثال: قیسسا- قیزیل

اگر بیرینجی هجادا  o  اولسا اوندان سونرا   a  یا  دا   u   گلیرمیثال: اوبا- اونو

اگر بیرینجی هجادا  u  اولسا اوندان سونرا  a   یا  دا   u   گلیرمیثال: اۇزاق- اۇزۇن

اگر بیرینجی هجادا   e اولسا اوندان سونرا  ə   یا  دا       iگلیرمیثال: یئمک- یئدی

اگر بیرینجی هجادا  ə  اولسا اوندان سونرا  ə   یا  دا       iگلیرمیثال: أللر- أللی

اگر بیرینجی هجادا  i   اولسا اوندان سونرا  ə   یا  دا   i    گلیرمیثال: ایستی - دیشله

اگر بیرینجی هجادا  ö  اولسا اوندان سونرا  ə   یا  دا   ü   گلیرمیثال: اؤپوش- گؤزل

اگر بیرینجی هجادا  ü  اولسا اوندان سونرا  ə   یا  دا   ü    گلیرمیثال: اۆچوق- اۆرک

آذربایجان استاندارد دیلینین تلفوظو و یازیسی یوخاریداکی جدول أساسیندا اولمالی و یازیلمالیدیر. أیر بو نظم  یازی و دانیشیغیمیزدا اولماسا ، دئمه لی ، بیز استاندارد نورملاری  رعایت ائتمیریک. ایندی أیر یازیمیزدا بیرینجی سسلینین ایشاره سی دوزگون اولسا بیز اونو سونونا قدر دوغرو تلفوظ ائتمه یه مجبوروق و بو  باشقا جور اولا بیلمز.

بو گون بیزیم یازی سیستئمیمیزه ائله خطالار داخیل اولونوب کی، بو خطالاری ایصلاح ائتمک اوچون نئچه قات عذاب – اذیت چکمکدن باشقا یول قالماییب. بئله خطالاردان بیری سسلی ایشاره نین اوستونه سوکون (    ) ایشاره سینین قویولماسیدیر. یوخاریداکی جدول ده گؤستریر کی، باشقا تورکلر ده هئچ زامان بو ایشاره دن بو معنادا یارارلانماییبلار. عرب قرافیکاسیندا یالنیز سسیزی  سسلیدن فرقلندیرمک اوچون سوکون ایشاره سیندن ایستیفاده ائدیریک. بیزیم ضیالیلاریمیز دیاکرتیک ایشاره لردن دوزگون یارارلانماق اوچون گرگ واحید بیر فیکیره چاتسینلار.

عرب و فارس آلینما سؤزلری ده بیزیم دیلده  نئجه دئییلیرائله ده یازیلمالیدیر. یالنیز او سؤزلر کی، تلفوظو بیزیم دیلده ده عینیدیر مبدأ دیلده اولدوغو کیمی یازیلمالیدیر. میثال اوچون سرانجام، حواس، میدان،افسوس، افسانه ، تهران، خیابان.

بئله تجروبه باشقا دیللرده ده گؤرونور. میثال اوچون فرانسه و انگلیس دیللرینده اورتاق سؤز چوخدور، آنجاق، هرکیم اؤز دیلی أساسیندا او سؤزلری یازیب اوخویورلار. میثال اوچونlogic-logique ,explorer-explorateur,offer-offre letter- lettre,long-longue,

أیر بیز آلینما سؤزلری مبدأ دیلده اولدوغو کیمی یازساق فارس دیلینین تلفوظو آلتیندان چیحا بیلمریک و اؤز دیلیمیزده  ساوادسیز اولدوغوموز اوچون سؤزلری ایستر-ایستمزفارس دیلینین قانونلاری أساسیندا  تلفوظ ائده جییک. بو مسأله نی ضیالیلاریمیزین دانیشیق و تلفوظونده گؤرمک بیر او قدر ده چتین دئییل. بیز بو گون کلاسیک شعرلریمیزی اؤز دوغما دیلیمیزین تلفوظو أساسیندا اوخوماقدان عاجیزیک.

آرتیق معلومات آلماق اوچون آشاغیداکی کیتابلارفایدالیدیر:

1- یوهانس فریدریش، تاریخ خطهای جهان،ترجمه فیروز رفاهی،نشر دنیا،تهران 1368
2- آلبرتین گاور، تاریخ خط ، ترجمه کورش صفوی و عباس مخبر،نشرمرکز،1367
3- آکوپ دیل آچار،تورکچه یه اویقولانان یازی و ألیفبالار،آنکارا،1982
4- شوروی تورکلرینه ایجاد اولونان  ألیفبالارین  مسأله سی،مسکو، 1972(روس دیلینده)
5- حسن ائرن ، تورکلوک بیلیمی سؤزلویو- خاریجی تورکولوکلار، آنکارا،1998
6- میرزا فتحعلی آخوندزاده ، بوتون اثرلری ، اوچونجو جیلد، باکی،1988
7- صامت علیزاده، آذربایجان دیلینینده اورتا عصیریازیلاری، باکی،1985
8- هادی میرزه زاده ، آذربایجان دیلینین تاریخی قراماتیکاسی، باکی،1990
9- اورخون یئنیسئی آبیده لری، ابوافضل رجبوف و یونیس محمدوف،باکی،1993
10- یوسیف بالاساقونلو،قوتادقوبیلیک،حاضیرلایان کامیل ولی یف ، باکی،1994 

تورکلر هانسی زاماندان و نییه لاتین الیفباسی ایله یازماغا باشلامیشلار؟

دوققوزسسلیسی اولان دیلیمیزین یازیلماسینا عرب کؤکلو الیفبا یئتَرسیزدیر،چونکی حرفلرینده دیلیمیزین دوققوزسسلیسینه یالنیزاوچ ایشاره وار("ا،و،ی،ــَ،ــِ،ــُ""A-U-I-Ə-E-O")و قالان اوچ سسلی یه (Ö-Ü-I) هئچ بیر حف و ایشاره یوخدور.
باشقا طرفدن ایسه عرب دیلینه مخصوص اولان سکگیز حرفین (ص-ض-ط-ظ-ع-ذ-ح-ث) تورک دیلینده تلفّوظو عربلر کیمی دئییلدیر؛لاکین تورک دیلی عرب کؤکلو الیفباایله یازیلاندا،عرب ده آلینمیش سؤزلر عرب دیلینده یازیلدیغی کیمی یازیلمالیدیرکی،بومسئله بؤیوک چتین لیکلره سبب اولور.
مثلا عرب دیلیندن آلینمیش "ثابت" سؤزو دیلیمیزده "سابیت" کیمی سسله نیر،آمما اونو "ثابت" کیمی یازماغا مجبور اولان مکتب اوشاقلاری بؤیوک مانیعه لره راست گلیرلر!
ائله بومسئله لری آرادان قالدیریب قانونلو تورک دیلینی راحات و آسان یازماق اوچون ایلک دفعه 1928-جی ایل تورکیه ده،سونرا،1929-جو ایل شمالی آذربایجاندا دیلیمیزین یازیلماسی عرب الیفباسیندان لاتین الیفباسینا کئچمیشدیر.
کئمیش شوروی رهبری استالین،تورک میلّت لری آراسیندا فاصله یاراتمتق اوچون 1939-جو ایلدن،شوروی بیرلیگینده بوتون تورک دیللی جمهوریتلری او جومله دن آذربایجانی،کریل(سیریلیک)الیفباسی ایله یازماغا مجبور ائتمیشدیر،لاکین 1991-جی ایل شوروی حکومتی داغیلیب تورک جمهوریتلری موستقیل اولدوقدان سونرا،یئنه بو جمهوریتلر لاتین الیفباسیندا کئمیشلر.
ایندی تورک میلّت لری آراسیندا یالنیز جنوبی آذربایجان (ایران)،اویغور(چین)و کرکوک(عراق) تورکلری عرب کؤکلو تورک الیفباسی،وقالان یئددی موستقیل-تورک جمهوریتلری (تورکیه،قبرس،آذربایجان،قازاغیستان،اؤزبکیستان،تورکمنیستان و قیرقیزستان) دیللری لاتین لیفباسی ایله یازیرلار.

3

( کؤک )

بیرسؤزده قالیبی ده ییشیلمیه ن بؤلومه کؤک دئیله ر .

یازماق ، یازدیرماق ، یازیلماق ، یازماماق ، یازما

کؤکون اوچ حالتی اولابیلر :

1 - کؤکلر هردن چوخ ساده دیلر و اوچ حرفدن دوزه لیرلر ( باش )

2 - کؤکلر هردن بیر آیری سؤزنه ن قاریشیب آیری بیر سؤزلوک دوزه لده رلر ( باش + لیق = باشلیق )

باش = سر      باشلیق = کلاه ، شیربها

3 - کؤکلر هردن بیر ایکی کؤکدن دوزه لیرلر ( باش + وور + ماق = سرزدن )

ریشه کلمه در ترکی آذربایجانی سه حرفی و یک هجائی است . بعضی وقتها ریشه سه حرفی و یا چند هجائی هم دیده می شود .

 

پسوند ( اک ) چی چو

 

پسوند چی و چو وقتی به آخر کلمات اضافه می شوند : 

( در بیشتر کلمات به معنی دوست داشتن ، ساختن ، و ... را می رسانند )

قاتیق چی : ماست فروش ، کسی که ماست درست می کند ، کسی که ماست دوست دارد .

اسکی چی : کهنه فروش

الک چی : غربال فروش ، سازنده غربال

قیزیل چی : طلا فروش ، زرگی

بویاقچی : رنگرز

چاناقچی : سازنده ظروف سفالی

جئچه چی : سازنده سنگ قبر ، سنگ تراش

ده وه چی : شتر بان

زیبیل چی : سوپور ، آشغالچی

قولباقچی : النگو ساز

سامانچی : کاه فروش

حامامچی : گرمابه دار

ته لیس چی : گونی باف ، گونی فروش

چؤره ک چی : نانوا

کؤینه کچی : پیراهن دوز

سوپورگه چی : جارو کش

قایماقچی : خامه فروش

گه می چی : صاحب کشتی ، کشتیران

گؤی چو : سبزی فروش

سوموچو : کلوچه پز

تویوقچو : مرغ فروش ، پرورش دهنده مرغ

تورشو چو : ترشی فروش ، کسی که ترشی درست می کند و می فروشد .

اوخلوچو: کسی که با چوب مخصوص باز کردن خمیر خمیر نان را باز می کند .

اودونچو : هیزم فروش

 

 

( کؤک )

( کؤک )

بیرسؤزده قالیبی ده ییشیلمیه ن بؤلومه کؤک دئیله ر .

یازماق ، یازدیرماق ، یازیلماق ، یازماماق ، یازما

کؤکون اوچ حالتی اولابیلر :

1 - کؤکلر هردن چوخ ساده دیلر و اوچ حرفدن دوزه لیرلر ( باش )

2 - کؤکلر هردن بیر آیری سؤزنه ن قاریشیب آیری بیر سؤزلوک دوزه لده رلر ( باش + لیق = باشلیق )

باش = سر      باشلیق = کلاه ، شیربها

3 - کؤکلر هردن بیر ایکی کؤکدن دوزه لیرلر ( باش + وور + ماق = سرزدن )

ریشه کلمه در ترکی آذربایجانی سه حرفی و یک هجائی است . بعضی وقتها ریشه سه حرفی و یا چند هجائی هم دیده می شود .

 

2

۱ - قیزین دؤیمویه ن دیزینی دؤیه ر

۲ - قیزسیز آنا ، دوز سوز آنا

۳ - قیزیم سنه دئییره م ، گلینیم سن ائشیت

۴ - قیزلار بولاغیندان سو ایچیب

۵ - قیزی اؤز باشینا قویسان یا زیرناچالان اولار یا بالابان چالان

۶ - قیز یوکو ، دوز یوکو

۷ - قیزی مین کیشی ایسته ر بیر کیشی آلار

۸ - قیز آلمایا به نزه ر مین کیشی داش آتار بیر کیشینین داشی توتار

۹ - قیزین جئهیزین به له کده حاضیرلا

۱۰ - قیز آناسیندا گؤرمه سه سوفره ییغماق باشارماز

 

 

ده ده م قورقود آتا سؤزلری

۱ - اؤلن آدام ديريلمز. 
۲ -  آت آياغي کوُلک؛اوْزان ديلي چويک اولور.
۳ - آت ايشلر ار اؤيونر.
۴ - آت ايشلمسه ار اؤگونمز.
۵ -  آت قارداشدان ياخين دير.
۶ - آت منيم آلتيمدا بودورماسين.
۷ -  آت يئمه ين آجي اوتلار بيتمسه ييي.
۸ -  آتا اوغول قازانير؛آد اوچون.
۹ -  آتا سوزو ايکي اولماز.
۱۰ -  آتا آدين يورتمايان خويراد اوغول بئليندن انمسه ييي.
۱۱ -  آري گونولده اولسا شراب آچار.
۱۲ - آغير يوکلرين زحمتين قاتير بيلير.
۱۳ - آللاه – آللاه دئميينجه ايشلر اؤنمز.
۱۴ - آنا حقي ؛تانري حقي.
۱۵ - آيدان آري؛گوندن گورکلي.
۱۶ - اجل وعده ايرميينجه کيمسه اولمز.
۱۷ - ارمالينا قييماينجا آدي چيخماز.
۱۸ - ازلدن يازيلماسا قول باشينا قضا گلمز.
۱۹ - اسکي پامبوق بئز اولماز.
۲۰ - اسکي دونون بيتي؛اوکسوز اوغلانين ديلي آجي اولور .
۲۱ -اسلان انيگي ينه اسلاندر.
۲۲ - اورلاشوبان سولارداشسا دنيز دولماز.
۲۳- اوزون ياشين اوجي اولوم؛آخري آيريليق.
۲۴ - اوغوزون عارسيزي تورکمانين دلي سينه بنزه ر.
۲۵ -  اوغول آتادان گؤرمينجه سفره چکمز.
۲۶ - اوغول آتانين يئتيريدر؛ايکي گوزوندن بيريدر.
۲۷ - اوغول دخي نيله سين ؛بابا اولوب مال قالماسا.
۲۸ - اونجه سودون؛سونرا قانين ؛ سوندا جانين آلدي .
۲۹ - بابا ماليندان نه فايدا باشدا دولت اولماسا.
۳۰ - باش اسن اولسا؛پورک بولونمازمي اولور.
۳۱ - بير ايگيدين قره داغ يوموروسونجا مالي اولسا ييغار؛ديررطلب ايدر؛نصيبيندن آرتيغين ييه بيلمز.
۳۲ - بيلديگين اونوتماسا عقل ياخشي.
۳۳ - تپه گن کؤپوني سوسه گن ييرتار.
۳۴ - تکبرليک ايليه ني تانري سئومز.
۳۵ -  چاليشان قره پولاد ئوزقيليجن کوتلمز.
۳۶ - چيخان جان گرو گلمز.
۳۷ - دنيا شيرين ؛جان عزيز.
۳۸ - دنيا شيرين؛جان دادلي.
۳۹ - دوغرو يول گورونورکن؛اگري يولدان گلميه يين.
۴۰ - دولتسيز شريندن آللاه ساخلاسين .
۴۲ - دولتلي اوغول قوپسا اوجاغنين گؤزودور.
۴۳ - دوه جه بويوموشسن؛کوشکجه عقلين يوخ؛تپه جه يويوموشسن داريجا بئينين يوخ
۴۴ - قادا پولاد اؤزقيلينجيم قينين دوغرار.
۴۵ - قادر تانري وئرميينجه ارباييماز.
۴۶ - قارااواشا دون گئييرسن قادين اولماز.
۴۷ - قاري دوشمن دوست اولماز.
۴۸ - قره ائشک باشينا ئوين وورسان قاتير اولماز.
۴۹ -  قره پولاد قيليچي چالمايينجا قريم دؤنمز.
۵۰ - قره قوچا قييماينجا يول آلينماز.
۵۱ - قوناغي گلمه ين قارا ائولر ييخيلسا ييي.
۵۲ -  قونشي حقي؛تانري حقي.
۵۳ - قيز آنادان گؤرمينجه ئوگوت آلماز.
۵۴ - کول تپه جيک اولماز.
۵۵ - گؤنلون اوجا توتان ارده دولت اولماز.
۵۶ - گليملي گئديملي دنيا ؛سون اوجي ئولوملي دنيا.
۵۷ - گويده آرار؛يئرده بولور.
۵۸ - هئچ ايگيده وئرمه سين قادرتانري گوز بونومي.
۵۹ - هرزه- مرزه سويلمه 
۶۰ - يئرده ايسه چيحاراييم؛گويده ايسه انديره ييم
۶۱ - ياپاغلي گويجه چمن گوزه قالماز
۶۲ - ياپا-ياپا قارلار ياغسا يازا قالماز.
۶۳ - ياد اوغلي ساخلاماقلا اوغول اولماز؛بويوينده سالير گئدر؛گوردوم ديمز.
۶۴ - يالان سوزبودونيادا اولونجا؛ اولماسي ييي.
۶۵ - يانليز ايگيت آلپ اولماز؛يوشان ديبي برک اولماز.
۶۶ - يايان ارين اميدي اولماز.
قايناقلار:
کتاب دده قورقود- م .ع .فرزانه-1358

۱ - آنارشوه سیز دوست دور  . منظور مادر دوستی بدون منت است .

۲ - آناسینا باخ قیزینی آل . منظور لیاقت مادر را ببین بعد دخترش را انتخاب کن .

۳ - آنالار گزه ن آغاجین ، بالاسی بوداقین گزه ر . منظور  دختر اعمال و رفتار مادر را موبه مو اجرا می کند .

۴ - آنامینان ساواشدیم ، بیر آخماق واریدی ایناندی . منظور  دلخوری مادر و فرزند نمی تواند جدی باشد .

۵ - آنام منه کور دئییب ، گلیب گئده نی وور دئییب . منظور از یک دندگی و مردم آزاری است .

۶ - آنام سنه آند ایچیب . منظور مادرم بطور یقین تو را تنبیه خواهد کرد .

۸ - آناسینین امجه یین که سن لرده ندی . منظور  کسی است که به مادرش نیز رحم نمی کند .

۹ - آناسینین بالاسیدیر . منظور تربیت یافته مادرش است .

۱۰ - ایت اولاسان ، آنا اولمویاسان . منظور مشکل بودن نقش مادر است

 

۱ - آروادین عصمتی ، ارین عزتی  پاکدامنی زن موجب سربلندی مرد است .

۲ - آرواد وار ائو تیکه ر ، آرواد وار ائو ییخار  زنی خانه را آباد می کند و زنی خانه را ویران می کند .

۳ - آروادین قوهومو شیرین اولار  فامیل زن برای مرد شیرین است .

۴ - آرواد نه بیلیر داغدا بوراندیر ، ائوده اوتوروب حکمو رواندیر  زن نمی داند که در کوه طوفان است ، در خانه نشسته و امر می کند . منظور زن مشکل نان در آوردن را نمی داند . ( این ضرب المثل مربوط به زمانی است که زن خانه نشین بوده )

۵ - آروادسیز ائو ، سوسوز ده ییرماندیر خانه بدون زن ، مانند آسیاب بدون آب است .

۶ - آروادنان کیشینین تورپاغینی بیر یئردن گؤتوروبلر  خاک زن و شوهر را از یک نوع سرشته اند .

۷ - آروادین بیری اعلا ، ایکی سی بلا  داشتن یک همسر بسیار خوبست و داشتن دو همسر بلاست .

۸ - آروادین گؤزل آل ، ایشله یه ن چیخدی بخته ور سن  زن زیبا انتخاب کن ، اگر زرنگ و پرکار باشد خوشبختی .

۹ - آرواد قیرمیزی بؤرک دئییل ، باشدان باشا قویولا زن کلاه قرمز نیست که از سری برداشته بر سری دیگر گذاشته شود . ( منظور نکوهش طلاق است . )

۱۰ - آرواد ائوین بلاسی دیر ، الله هئچ ائوی بلاسیز ائله مه سین زن بلای خانه است ، خدا هیچ خانه ای را بی بلا نکند .

۱ - گؤنلو سئوه ن گؤیچه ک اولار

۲ - گؤنول اوشاق کیمین دیر ، گؤروب سئودیغینی ایسته ر

۳ - گؤیولدن گؤیوله یول وار

۴ - گؤیلو بالیغ اتی ایسته یه ن ، بوز اوستونده ایله شه ر

۵ - گؤیولسوز ایت آوی آولاماز

۶ - گؤیوللو کوتک بیلمیز ، آلوده ادب بیلمز

۷ - گؤیولسوز ایت ، سورویه صاحاب چیخماز

۸ - گؤیولسوزدن خئییر گه لمه ز

۹ - گؤی مینجیغیم کیمده دی ، منیم گؤیلوم اوندا دی

۱۰ - گؤز گؤرمه سه ، گؤیول ایسته مه ز

1