تاریخ بویو تورک ألیفبالاری
تورکلر أن قدیم دؤورلردن موختلیف یئرلرده یاشاییبلار. بیزه بللی اولان فاکتلار گؤستریر کی، سون اؤچ مین ایلده ، تورکلر آسیانین أن اوزاق شیمال شرق ساحیلریندن – ساکیت اوکیانین ساحیلریندن توتموش اوروپانین مرکزینه قدرو جنوبدان آفریقانین شیمال ساحه لرینه قدر بؤیوک بیر أراضیده مسکن سالیب یاشامیشلار.اونلارین بئله بیرگئنیش أراضیده یاشاماقلارینا باخمیاراق حیات و معیشتلرینده و هابئله عادت و عنعنه لرینده بیر چوخ اورتاق جهتلری وار. بو اورتاقلیق دیلده او قدر گوجلودور کی، دیلچیلیکده اونلاری جغرافی علامتلره گؤره بیر-بیریندن فرقلندیریرلر. طبیعیدیر کی، بئله بیر گئنیش أراضیده یاشایان تورکلر دین باخیمیندان واحید بیر دینه ایناماقلاری چوخ ایناندیریجی و مومکون اولا بیلمز. ائله بونا گؤره دیر کِی، تورکلر یالنیز دینلرینه گؤره بیر-بیرلریندن فرقلنیرلر. تورکلر بوتون دینلره قولوق ائدیر و اونلارین آرالاریندا یهودی ، بودیست، کونفئسیوسچو، مسیحی، مسلمان و باشقا دینلره اینانلار تاریخ بویو اولوب و بو گون ده بو وضعیت موؤجودور.
تورکلر تاریخ بویو موختلیف دینلره قوللوق ائتدیکلری اوچون موختلیف یازی سیستملریندن ایستیفاده ائدیبلر. بونلارین بعضیلری أسکیلشسه ده بیر چوخو مثلن عرب، لاتین،ایسلاو خطلری بو گون ده ایشلکدیر. تاریخی سندلر گؤستریر کی، تورکلر آشاغیداکی یازی و خطلردن ایستسفاده ائدیبلر:
1- اورخون – یئنی سئی یازیسی: میلادین 4-5 نجی عصیرلریندن 9-10 نجو عصیرلره قدر ایشلک اولان بو یازیدا بیر چوخ آبیده لر ده تاپیلیبدیر.أسکی یئنیسئی تورکلری و قیرقیزلارین و کؤک تورکلرین مالی اولان بوألیفبا اوروپانین رونruniform یازیلارینا اوخشادیغی اوچون رون آدلانیبدیر.38 ایشاردن عیبارت اولان بو خط فونئتیک سیستئملیدیر.
2- اویغور ألیفباسی: بو یازی سیستئمی 8-14 نجو عصیلرده ایشله نیبدیر. اونون أن گؤزل نومونه لرینی تورفان آبیده لری ، بوداچی و مانیچی یازیلاریندا گؤرمک اولار. "قوتادقوبیلیک"–ین اویغور و عرب ألیفباسیندا اولان نسخه لری بیزه چاتیبدیر.
3- سوغد ی ألیفباسی:8-11 نجی عصیرلره عاید اولان آبیده لرده بو ألیفبایا راستلاشیریق. متینلرین چوخو بودا دینی یازیلاریدیر. 22 ایشاردن عیبارتدیرو ساغدان سولا یازیلیر.بو ألیفبا آرامی ألیفبادان آلینیبدیر.
4- چین یازیسی: بو ألیفبادا یازیلارین سایی آز اولسا دا 8-نجی عصیرلره عاید اولان متینلر ألده واردیر. اونون أساسی ایدوقرافیک سیستئم اولدوغو اوچون تورکلر اونو یاخشی قارشیلاماییبلارو آز مدتده ایشلک اولوبدور.
5- تیبت یازیسی: 7-10 نجو عصیرلرده آرا-سیرا تورکلر طرفیندن یالنیز بودا متینلرینده ایشله نیبدیر. هیند ألیفباسی أساسیندا یارانان بو یازی سیستئمینین 35 حرفی و 97 هجالی شکلی اولوبدور.أساسن هجا سیستئمینده اولدوغو اوچون تورک دیللرینه اویغون دئییل.
6- براهمنی یازیسی: 8-11 نجی عصیرلرده بودا دینی و علمی یازیلاریندا ایشله نیبدیر.هیند ألیفباسینین شیمال قولوندان یارانان بو ألیفبادا 13 سسلی و 43 سسیز ایشاره واردیر.توخار ألیفباسینا اوخشاییر و أساس سیستئمی هئجادیر یعنی هرایشاره بیر هئجانی گؤستریر.
7- پاسئپا یازیسی: قوبلای قاان طرفیندن موغولیستان و چینه دعوت اولونان لاما(روحانی لقبی) پاسئپا طرفیندن یارانان بو یازی 1272-1310 نجو ایلرده موغول و بیر نئچه تورک متینلرینده ایشله نیبدیر. تیبت یازیسی أساسیندا یارانان بو ألیفبادا 44 هئجا سیستئملی ایشاره وار.
8- مانی یازیسی: بو ألیفبایا 8-11 نجی عصیرلرده تورک مانی یازیلاریندا راستلاشیریق. متینلرین چوخو( اویغور) تورک دیلینده دیر.سوریانی ألیفباسی أساسیندا یارانان بو ألیفبادا 36 ایشاره مؤوجودور و ساغدان سولا یازیلیر. سوریانی ألیفباسیندا یالنیز 22 ایشاره وار. بو ألیفبا أساسن اویغور ألیفباسی ساییلیرنئجه کی، اورحون یازیلاری أسکی تورکلرین یازیسی حیساب اولونور.
9- نستوری – سوریانی ألیفباسی:8-11 نجی عصیرلرده آز-چوخ ایشله نیبدیر.دینی میسییونرلر طرفیندن اورتا آسیایا آپاریلان بو ألیفبادا مسیحی- اویغور متینلر و قبیرداشلاری اوزرینده (سمیرجه ده) گؤرونور.سسیز سیستئملی اولان بو ألیفبا ساغدان سولا یازیلیر و یالنیز 22 ایشاردن عیبارتدیر و تورک دیلینه اویغون دئییل.
10- عیبرانی (عیبری) یازیسی: ایسلامدان اؤنجه خزر تورکلرینین أساس ألیفباسی اولوبدور. سونرالار یهودیلشمیش آزاک – کیریم تورکلری طرفیندن ایشله نیبدیر. بو گون ده شرقی اوروپادا سپه لنمیش کاراییم تورکلری طرفیندن دینی دستورلاری اوچون ایشله نیلیر. شرقی اوروپادان ایسراییله کؤچن یهودیلرین آراسیندا دا گؤرونمکده دیر. 22 ایشاردن عیبارت اولان عیبرانی ایشاره لری تورک دیلینه اویغون اولماق اوچون علاوه ایشاره لردن (دیاکریتیک ایشاره لردن) یارارلانیبدیر.ساغدان سولا یازیلیر.
11- پئچئنئک یازیسی: 9-10 نجو عصیرلرده ایشله نیبدیر. مجاریستاندا تاپیلان أشیالارین اوزرینده (آتیلا دفینه سی آدلانان) گؤرونور. اورحون- یئنیسئی ألیفباسی أساسیندا یارانیبدیر.ساغدان سولا یازیلیر.
12- کومان یازیسی: 13-14 نجو عصیرلردن مسیحی لشمیش قیپچاق کومانلاری طرفیندن ایشله نیبدیر. بو ألیفبادا اولان أن مشهور آبیده "Codex Cumanicus" (کومانلارین دینی دستورلاری) آدلانیر و بو گون ایتالیانین سان مارکو کیتابخاناسیندا ساخلانیلیر. لاتین ألیفبانین أساسیندا یارانیبدیرو تورک سسلری اوچون خصوصی ایشاره لری وار. تورکلرین ایلک لاتین قرافیکی ساییلمالیدیر.
13- یونان ألیفباسی: کارامان تورکلری طرفیندن 14-20 نجی عصیرلرده تورکییه ده ایشله نیبدیر.24 ایشاردن عیبارت اولان بویازی سیستئمی ساغدان سولا یازیلیر.تورک سسلرینه خصوصی ایشاره لر ایجاد اولونوبدور.
14- ائرمنی ألیفباسی: أساسن اوکرایینده یاشایان قیپچاق تورکلری طرفیندن ایشله نیبدیر.14-20 نجی عصیرلرده تورکییه ده و باشقا یئرلرده یاشایان ائرمنی تورکلری اوندان ایستیفاده ائتمیشلر.38 ایشاردن عیبارت اولان بو یازی ساغدان سولا یازیلیر.بو سیستئمده ساغیر ن سسی اوچون خصوصی ایشاره ایجاد اولونوبدور.
15- ایبر ألیفباسی: ائرمنی ألیفباسینا اوخشایان بو ألیفبادا گورجوستان أراضیسینده یاشایان تورکلر(مئسخئت تورکلری) طرفیندن ایشله نیبدیر.
16- ایسلاو ألیفباسی: کئچمیش شوروی أراضیسینده یاشایان تورکلرین أساس یازی سیستئمیدیر. بو گون ده بیر چوخ تورکلر ، او جمله دن تاتارلار، باشقورتلار، چوواشلارو سایر طرفیندن ایشله نیلیر. 1990-نجی ایلدن بو یانا بعضی تورک توپلولوقلار باشقا ألیفبالاری قبول ائدیبلر.
17- ایسلاو-لاتین ألیفباسی: بو ألیفبا سیستئمی 20-نجی عصرین أووللرینده بعضی تورک توپلوملاری اوچون تطبیق اولونموشدور. آذربایجان دیلی اوچون ده تطبیق اولونموشدور. سونرالار بیر چوخلاری بو ألیفبانی بوراخیرلار و ایسلاوا گؤچورلر.
18- لاتین ألیفباسی: اورتا عصیرلردن بو گونه قدر ایشله نیبدیر. بو گون عرب ألیفباسی ایله یاناشی تورکلرین أساس یازی سیستئمی ساییلیر. لاتین ألیفباسیندا اولمایان و تورک دیللرینه مخصوص اولان سسلر اوچون علاوه ایشاره لرین کومکی ایله خصوصی ایشاره لر یارادیلیبدیر.
19- عرب ألیفباسی: مین ایلدن آرتیق بیر دؤورده تورک دیللری اوچون أساس یازی سیستئمی اولوب و مینلرله تاریخی آبیدسی وار.آذربایجانلیلارین أن دیرلی آبیدسی اولان " کیتاب دده قورقود" 446 هجری ایلینده بو ألیفبا ایله ایلک دفعه یازییا گؤچورولوبدور. ایسلام دؤورون ایلک ایللریندن بو گونه قدر ایشله نیلیر. عرب ألیفباسی سسیز سیستئمه مالکدیر و عرب دیلی اوچون سامی یازیسیندان یارانیبدیر.
عرب ألیفباسی 20-نجی عصرین أووللرینه قدر اولدوغو کیمی ایشله نیبدیر. همین دؤورده بو ألیفبانی تورک دیللری اوچون تطبیق ائتمک مئیلی کوجله نیر. تورک دیللرینده 9 سسلی فونئمین اولماسی و عرب ألیفباسینین یالنیز اؤچ حرکه سی (ضمه،فتحه و کسره) یازماغی چتینلشدیریر. 19-نجو عصرین سونلاریندا دیلچیلییین اینکیشافی و کوجلنمه سی نتیجه سینده یازی ایصلاحاتی نظریه سی اورتایا آتیلیر. شرقین بؤیؤک متفکری میرزا فتحعلی آخوندزاده عرب ألیفباسینین تورک دیللری اوچون چاتمامازلیقلارینی باشا دوشور و اونون ایصلاح ائتمک فیکرینه دوشور. او، سونرالار عرب ألیفباسینی کؤکدن دییشمه یه جهد ائدیر. بؤتون اورتا آسیادا یاشایان و مسلمان اولان تورکلری طرفیندن بئله یازی ایصلاحاتی اونه چکیلیر. دوداق سسلری اوچون خصوصی ایشاره لره ائحتیاج حیس اولونور. بئله لیکله تارتالار،اوزبکلر،قازاخلارو باشقا تورکلر علاوه ایشاره لرین آرتیمی ایله یازیب اوخوماغی راحاتلاشدیرماق اوچون بؤیوک آددیملار آتیرلار. ایراندا دا ایسلام اینقلابیندان سونرا باشقا تورکلرین گئتدییی یولو قارماقاریشیق صورتده یئرینه یئتیریریک. آشاغیداکی جدولده 1850-1930 نجی ایللرده تطبیق اولونان ایشاره لری تقدیم ائدیریک:
|
دیللر و سسلر |
o |
ö |
u |
ü |
ı |
i |
e |
ə |
a |
v |
|
آذربایجانجا |
او-و |
او-و |
او-و |
او |
ی |
ی |
اِ |
اَ |
آ |
و |
|
باشقورتجا |
ئوُ-وُ |
ئوُ-وُ |
ئو-و |
ئو-و |
ﺌ |
ی |
ئـ |
|
ئا-ا |
ﯞ |
|
قازاخجا |
و |
ﺅ |
ﯞ |
ﯗ |
ﺉ |
ی |
ه |
|
ا |
و |
|
قاراقالپاقجا |
و |
ﯗ |
و |
ﯞ |
ﻱ |
ی |
ه- ـه |
ه |
ا |
و |
|
قاراچای-بالگار |
ٓو |
ﯙ |
و |
ﯢ |
ی |
ی |
ئه |
|
ا |
وه |
|
قیرقیزجا |
و |
ﺅ |
و |
ﺅ |
ی |
ی |
ه |
|
آ |
و |
|
کریم- تاتارجا |
او- و |
اۏ |
اۆ-ۆ |
اﯢ-ﯢ |
ای |
ای |
ـه |
|
آ-ا |
و |
|
قوموقجا |
آو |
اۊ |
او-و |
اۏ-ۏ |
ای |
ای |
ه - ـه |
|
ا |
ﯞ |
|
تاتارجا |
او-و |
اﯗ-ﯗ |
او |
اﯘ |
ایُ |
ای |
ـه |
ه |
ا |
ﯞ |
|
تورکمنجه |
او |
اﯗ |
او |
اﯗ |
ای |
ی |
ه |
أ |
آ |
و |
|
اوزبکجه |
ئو-و |
ﺋﯘ |
اُ |
ﯗ |
ئـ- اِ |
ی |
ه |
|
ئا |
ﯢ |
|
اویغورجا |
ئو |
ئو |
ئوُ |
ئوُ |
ی |
ی |
ه |
|
ئا-ا |
و |
یوخاریداکی جدول گؤستریر کی، ألیفبانی ایصلاح ائتمک تشبوثو ایللر بویو دوام ائتمیش و چوخ گرگین و پرابلملی اولموشدور.
بو گون ایملا قایدارینی تنظیم ائتمک و استاندارد بیر ایشاره سیستئمینه چاتماق دیلیمیزین أن واجیب مسأله لریندن بیری ساییلیر. بو ایشی ساهمانلاماق اوچون ایکی آددیم آتماق لازیمدیر:
1- دوغما سؤزلریمیزی یازماق اوچون دوغرو و ثابیتلشمیش قایدالاری یاراتماق؛
2- فارسجا و عربجه آلینما سوزلرینین یازیلما قایدالارینی دیلمیزین قانونلاری أساسیندا استاندارد و عوموم کوتله سوییه سینده تنظیم ائتمک.
بیرینجی آددیم اوچون دوغما سؤزلریمیزی یازیدا گؤسترمک اوچون واحید ایشاره لرین سئچیلمه سی و تثبیتی واجیبدیر. یوخاریداکی جدول گؤستریر کی، بو ایشاره لردن یارارلانماق قدیم بیر تاریخه مالیکدیر و هئچ کس بو مئتودو و یولو اؤز آدینا یازدیرا بیلمز. بئله ایشاره لردن ایستیفاده ائتمک اوچون دیلیمیزین آهنگ قانونونو نظرده آلماق چوخ واجیبدیر. بیزیم دیلده سسلیلر آشاغیداکی نظم أساسیندا سؤزلریمیزده گلیرلر:
اگر بیرینجی هجادا a اولسا اوندان سونرا a یا دا ı گلیرمیثال: یاخا- یاخین
اگر بیرینجی هجادا ı اولسا اوندان سونرا a یا دا ı گلیرمیثال: قیسسا- قیزیل
اگر بیرینجی هجادا o اولسا اوندان سونرا a یا دا u گلیرمیثال: اوبا- اونو
اگر بیرینجی هجادا u اولسا اوندان سونرا a یا دا u گلیرمیثال: اۇزاق- اۇزۇن
اگر بیرینجی هجادا e اولسا اوندان سونرا ə یا دا iگلیرمیثال: یئمک- یئدی
اگر بیرینجی هجادا ə اولسا اوندان سونرا ə یا دا iگلیرمیثال: أللر- أللی
اگر بیرینجی هجادا i اولسا اوندان سونرا ə یا دا i گلیرمیثال: ایستی - دیشله
اگر بیرینجی هجادا ö اولسا اوندان سونرا ə یا دا ü گلیرمیثال: اؤپوش- گؤزل
اگر بیرینجی هجادا ü اولسا اوندان سونرا ə یا دا ü گلیرمیثال: اۆچوق- اۆرک
آذربایجان استاندارد دیلینین تلفوظو و یازیسی یوخاریداکی جدول أساسیندا اولمالی و یازیلمالیدیر. أیر بو نظم یازی و دانیشیغیمیزدا اولماسا ، دئمه لی ، بیز استاندارد نورملاری رعایت ائتمیریک. ایندی أیر یازیمیزدا بیرینجی سسلینین ایشاره سی دوزگون اولسا بیز اونو سونونا قدر دوغرو تلفوظ ائتمه یه مجبوروق و بو باشقا جور اولا بیلمز.
بو گون بیزیم یازی سیستئمیمیزه ائله خطالار داخیل اولونوب کی، بو خطالاری ایصلاح ائتمک اوچون نئچه قات عذاب – اذیت چکمکدن باشقا یول قالماییب. بئله خطالاردان بیری سسلی ایشاره نین اوستونه سوکون ( ) ایشاره سینین قویولماسیدیر. یوخاریداکی جدول ده گؤستریر کی، باشقا تورکلر ده هئچ زامان بو ایشاره دن بو معنادا یارارلانماییبلار. عرب قرافیکاسیندا یالنیز سسیزی سسلیدن فرقلندیرمک اوچون سوکون ایشاره سیندن ایستیفاده ائدیریک. بیزیم ضیالیلاریمیز دیاکرتیک ایشاره لردن دوزگون یارارلانماق اوچون گرگ واحید بیر فیکیره چاتسینلار.
عرب و فارس آلینما سؤزلری ده بیزیم دیلده نئجه دئییلیرائله ده یازیلمالیدیر. یالنیز او سؤزلر کی، تلفوظو بیزیم دیلده ده عینیدیر مبدأ دیلده اولدوغو کیمی یازیلمالیدیر. میثال اوچون سرانجام، حواس، میدان،افسوس، افسانه ، تهران، خیابان.
بئله تجروبه باشقا دیللرده ده گؤرونور. میثال اوچون فرانسه و انگلیس دیللرینده اورتاق سؤز چوخدور، آنجاق، هرکیم اؤز دیلی أساسیندا او سؤزلری یازیب اوخویورلار. میثال اوچونlogic-logique ,explorer-explorateur,offer-offre letter- lettre,long-longue,
أیر بیز آلینما سؤزلری مبدأ دیلده اولدوغو کیمی یازساق فارس دیلینین تلفوظو آلتیندان چیحا بیلمریک و اؤز دیلیمیزده ساوادسیز اولدوغوموز اوچون سؤزلری ایستر-ایستمزفارس دیلینین قانونلاری أساسیندا تلفوظ ائده جییک. بو مسأله نی ضیالیلاریمیزین دانیشیق و تلفوظونده گؤرمک بیر او قدر ده چتین دئییل. بیز بو گون کلاسیک شعرلریمیزی اؤز دوغما دیلیمیزین تلفوظو أساسیندا اوخوماقدان عاجیزیک.
آرتیق معلومات آلماق اوچون آشاغیداکی کیتابلارفایدالیدیر:
1- یوهانس فریدریش، تاریخ خطهای جهان،ترجمه فیروز رفاهی،نشر دنیا،تهران 1368
2- آلبرتین گاور، تاریخ خط ، ترجمه کورش صفوی و عباس مخبر،نشرمرکز،1367
3- آکوپ دیل آچار،تورکچه یه اویقولانان یازی و ألیفبالار،آنکارا،1982
4- شوروی تورکلرینه ایجاد اولونان ألیفبالارین مسأله سی،مسکو، 1972(روس دیلینده)
5- حسن ائرن ، تورکلوک بیلیمی سؤزلویو- خاریجی تورکولوکلار، آنکارا،1998
6- میرزا فتحعلی آخوندزاده ، بوتون اثرلری ، اوچونجو جیلد، باکی،1988
7- صامت علیزاده، آذربایجان دیلینینده اورتا عصیریازیلاری، باکی،1985
8- هادی میرزه زاده ، آذربایجان دیلینین تاریخی قراماتیکاسی، باکی،1990
9- اورخون یئنیسئی آبیده لری، ابوافضل رجبوف و یونیس محمدوف،باکی،1993
10- یوسیف بالاساقونلو،قوتادقوبیلیک،حاضیرلایان کامیل ولی یف ، باکی،1994 | 
